1961 წლის შემოდგომაზე ფსიქოლოგი გივი დვალი კიშინიოვში თბილისის „ლოკომოტივის“ ფეხბურთელებთან ერთად მატარებლით გაემგზავრა. ერთ ახალგაზრდა თავდამსხმელს აინტერესებდა, რას იკვლევდა დვალი, როგორ აპირებდა ფეხბურთელებზე დაკვირვებას და რა შეიძლებოდა წაეკითხა ფსიქოლოგიაზე. ეს ფეხბურთელი ნოდარ ახალკაცი იყო. წლების შემდეგ, როცა ახალკაცი თბილისის „დინამოს“ მთავარი მწვრთნელი გახდა, მათ ნაცნობობას გაგრძელება მოჰყვა — გუნდის მომზადებაში ფსიქოლოგებიც ჩაერთნენ. ეს ამბავი თავად დვალმა გაიხსენა 1998 წელს გაზეთ „სარბიელში“ (დვალი, 1998).
კიშინიოვში მათი შეხვედრის დროისთვის საქართველოში სპორტის ფსიქოლოგიაზე უკვე იწერებოდა. დარგის ისტორიის აღდგენა შეგვიძლია როგორც იმდროინდელი ნაშრომებით, ისე თავად მონაწილეთა მოგონებებით. ამ წყაროებში ჩანს, რა აინტერესებდათ ქართველ ფსიქოლოგებს, როგორ მივიდნენ სპორტსმენებთან და რას მოელოდნენ მათგან მწვრთნელები.
ვლადიმერ ნორაკიძე და სპორტის ფსიქოლოგიის პირველი ნაშრომები
1957 წელს ვლადიმერ ნორაკიძემ გამოაქვეყნა „სპორტის ფსიქოლოგიის ძირითადი პრობლემები“, ორი წლის შემდეგ კი თბილისში გამოვიდა მისი წიგნი „სპორტის ზოგადი ფსიქოლოგია“. ამ ორი გამოცემით შეგვიძლია საკმაოდ ზუსტად ვთქვათ, რომ გასული საუკუნის ორმოცდაათიანი წლების მიწურულს საქართველოში სპორტს ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელ საკვლევ საგნად განიხილავდნენ. ნორაკიძეს აინტერესებდა, როგორ მონაწილეობს მოძრაობის შესრულებაში ყურადღება, აღქმა და ნებისყოფა და როგორ ყალიბდება თავად სპორტსმენი ვარჯიშისა და შეჯიბრების პროცესში (ნორაკიძე, 1957, 1959).
ნორაკიძის საქმიანობის მეორე მხარე განსაკუთრებით კარგად „დინამოს“ ისტორიაში ჩანს. მწვრთნელს სჭირდებოდა ადამიანი, რომელსაც კონკრეტული ფეხბურთელის თამაშზე დაკვირვება და მისთვის შესაფერისი რჩევის მიცემა შეეძლო. სწორედ ნორაკიძე ხელმძღვანელობდა ფიზიკური კულტურის ინსტიტუტის ფსიქოლოგთა ჯგუფს, რომელიც ნოდარ ახალკაცთან თანამშრომლობდა (დვალი, 1998).
გივი დვალი და ფსიქოლოგთა ჯგუფი თბილისის „დინამოში“
დვალის მოგონებით, ჯგუფის ძირითადი შემადგენლობა ოთხი კაცისგან შედგებოდა. ხელმძღვანელი იყო ვლადიმერ ნორაკიძე, მასთან ერთად კი მუშაობდნენ მამია ყოლბაია, ამირან გრიგოლავა და თავად გივი დვალი. სხვადასხვა დროს მათ საქმიანობაში მონაწილეობდნენ გოგი ჯაფარიძე, რამაზ საყვარელიძე და ემზარ ელიგულაშვილიც. დვალი ამ სამ კოლეგას ცალკე მოიხსენიებს, რაც საშუალებას გვაძლევს, განვასხვაოთ ჯგუფის მუდმივი შემადგენლობა მათგან, ვინც მას მოგვიანებით ან ცალკეულ ეტაპზე შეუერთდა (დვალი, 1998).
დვალი აღწერს, როგორ გადაჰქონდათ დაკვირვების შედეგები სავარჯიშო მოედანზე. მაგალითად, ერთი ფეხბურთელის დახასიათებაში ფსიქოლოგები მწვრთნელს ურჩევდნენ, შეცდომა მოთამაშესთან პირისპირ განეხილა — სხვების თანდასწრებით მიცემულ შენიშვნას ის განსაკუთრებით მტკივნეულად განიცდიდა. სხვა რეკომენდაცია ვარჯიშის შინაარსს ეხებოდა: მოთამაშეს უნდა ევარჯიშა ისეთ ეპიზოდებში, რომლებშიც გადაწყვეტილების სწრაფად და დამოუკიდებლად მიღება უწევდა. ფსიქოლოგებს გუნდში ფეხბურთელთა ურთიერთობებიც აინტერესებდათ. დვალი იხსენებს შემთხვევას, როდესაც კვლევამ მოთამაშეებს შორის დაპირისპირებული ჯგუფები გამოავლინა (დვალი, 1998).
ეს მონათხრობი განსაკუთრებით ფასეულია იმით, რომ სამუშაოს ყოველდღიურ მხარეს გვაჩვენებს. დვალმა მიღებული გამოცდილება მოგვიანებით სახელმძღვანელოშიც გააერთიანა. მისი „სპორტის ფსიქოლოგიური საფუძვლები“ 2006 წელს გამოიცა (დვალი, 2006).
გივი სამსონაძე და საბჭოთა ოლიმპიური გუნდები
გივი სამსონაძის (1931–2004) საქმიანობა ქართული სპორტის ფსიქოლოგიის ისტორიას ზამთრის სპორტთან აკავშირებს. 1962 წელს მან საქართველოს სახელმწიფო ფიზიკური კულტურის ინსტიტუტი დაამთავრა, ხოლო 1971 წელს ვლადიმერ ნორაკიძის ხელმძღვანელობით ფსიქოლოგიაში საკანდიდატო დისერტაცია დაიცვა. ჯემალ ჯინჯიხაძის ცნობით, სამსონაძე საბჭოთა კავშირის ოლიმპიური გუნდების ფსიქოლოგად მუშაობდა მოციგურავეებსა და სამთო მოთხილამურეებთან (ჯინჯიხაძე, 2020, გვ. 130–132).
სამსონაძის მაგალითი იმდროინდელი სპორტის მოწყობის ერთ თავისებურებასაც გვახსენებს. მისი პროფესიული განათლება თბილისს უკავშირდებოდა, ოლიმპიურ დონეზე კი სხვადასხვა რესპუბლიკის სპორტსმენებთან, საკავშირო ნაკრებებში მუშაობდა. ამიტომ მისი საქმიანობის მოსაძიებლად მხოლოდ საქართველოს გუნდების ისტორიის გადახედვა საკმარისი არ იქნებოდა.
ამირან გრიგოლავა — მოძრაობითი ჩვევიდან ოლიმპიურ გუნდამდე
ამირან გრიგოლავას (1947–2001) 1978 წლის საკანდიდატო ნაშრომი ეხებოდა იმას, როგორ ითვისებს ადამიანი მოძრაობით ჩვევას და როგორ გადადის ერთი ჩვეული მოქმედებიდან მეორეზე. სპორტში ამ საკითხის მნიშვნელობა ადვილი წარმოსადგენია: ფეხბურთელი ვარჯიშზე წინასწარ შეთანხმებულ კომბინაციას იმეორებს, თამაშის დროს კი მცველი მოულოდნელად უკეტავს გზას და იმავე წამს სხვა მოქმედება უნდა აირჩიოს. გრიგოლავას აინტერესებდა ის ინდივიდუალური განსხვავებები, რომლებიც მსგავსი გადართვისას იჩენს თავს (იმედაძე, თ. გ.).
„დინამოსთან“ მუშაობით დაწყებული პრაქტიკული საქმიანობა გრიგოლავამ დამოუკიდებელ საქართველოშიც განაგრძო. 1991 წელს მისი ინიციატივით დაფუძნდა საქართველოს სპორტის ფსიქოლოგთა ასოციაცია. 1997 წელს მისი ხელმძღვანელობით შემუშავდა დარგის განვითარების სახელმწიფო პროგრამა, 2000 წელს კი ის საქართველოს ნაკრებს სიდნეის ოლიმპიურ თამაშებზე ახლდა (იმედაძე, თ. გ.).
მამია ყოლბაია და ქართული სახელმძღვანელოს ტრადიცია
მამია ყოლბაია იმ თაობის ფსიქოლოგი იყო, რომელსაც სპორტსმენებთან მუშაობისა და სტუდენტების სწავლების გამოცდილება ჰქონდა. „დინამოს“ ფსიქოლოგთა ჯგუფში მის მონაწილეობას გივი დვალი ადასტურებს. წლების შემდეგ ყოლბაიამ სპორტის აკადემიის სტუდენტებისთვის დაწერა სახელმძღვანელო „სპორტის ფსიქოლოგია“. წიგნში სპორტული დაოსტატების გვერდით განხილულია გუნდში ურთიერთობისა და ემოციური მდგომარეობის რეგულირების საკითხებიც (დვალი, 1998; ყოლბაია, 2003).
ამ ორ პერიოდს შორის მნიშვნელოვანი თარიღია 1994 წლის 10 ივნისი. მინისტრთა კაბინეტის გადაწყვეტილებით, ფიზიკური კულტურის ინსტიტუტი სპორტის აკადემიად გარდაიქმნა. აკადემიას 1994–1995 სასწავლო წლიდან რამდენიმე სპეციალობით, მათ შორის სპორტულ ფსიქოლოგიაში, სპეციალისტების მომზადების უფლება მიეცა (საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტი, 1994).
ქართული სპორტის ფსიქოლოგიის ისტორიაში სხვადასხვა სახის კვალი დარჩა: ნორაკიძის ორმოცდაათიანი წლების ნაშრომები, სამსონაძის მუშაობა ოლიმპიურ გუნდებთან, გრიგოლავას კვლევები და ყოლბაიას სახელმძღვანელო. ყველაზე ახლოდან კი იმდროინდელ პრაქტიკას დვალის მოგონებაში ვხედავთ — ერთ ფეხბურთელს შენიშვნა პირისპირ უნდა უთხრა, მეორეს ვარჯიშზე დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობა მისცე. სწორედ ასეთ კონკრეტულ საკითხებზე ელაპარაკებოდნენ ქართველი ფსიქოლოგები მწვრთნელს ჯერ კიდევ საბჭოთა საქართველოში.
გამოყენებული ლიტერატურა
დვალი, გ. (1998, 24 სექტემბერი). [მოგონება თბილისის „დინამოს“ ფსიქოლოგთა ჯგუფის მუშაობაზე]. სარბიელი, №171. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/364303/1/Sarbieli_1998_N171.pdf
დვალი, გ. (2006). სპორტის ფსიქოლოგიური საფუძვლები. https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/409093
იმედაძე, ი. (თ. გ.). გრიგოლავა ამირან. გამოცემაში ფსიქოლოგიის ქართული ლექსიკონი. https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/გრიგოლავა_ამირან
ნორაკიძე, ვ. (1957). სპორტის ფსიქოლოგიის ძირითადი პრობლემები. ფიზიკური აღზრდისა და სასკოლო ჰიგიენის საკითხები, 2. https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/497143
ნორაკიძე, ვ. (1959). სპორტის ზოგადი ფსიქოლოგია. ცოდნა. https://ghss.ug.edu.ge/get-fields/10?open_author_id=3560&tab=6
საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტი. (1994, 10 ივნისი). საქართველოს სახელმწიფო ფიზიკური კულტურის ინსტიტუტის საქართველოს სახელმწიფო ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის აკადემიად გარდაქმნის შესახებ (დადგენილება №354). https://matsne.gov.ge/ka/document/view/6643187
ყოლბაია, მ. (2003). სპორტის ფსიქოლოგია. ცის ნამი. https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/545882
ჯინჯიხაძე, ჯ. (2020). სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პედაგოგიური ფაკულტეტი. უნივერსალი. https://elibrary.sou.edu.ge/ge/books/ssu-pedagogiuri-fakulteti/968