შესავალი — გზა ლაბორატორიიდან მსოფლიო ჩემპიონატამდე
დღეს დიდი სპორტული გუნდის შემადგენლობაში ფსიქოლოგის ყოფნა ბევრს აღარ უკვირს. სპორტსმენი მისგან დახმარებას შეიძლება ითხოვდეს შეჯიბრების წინ, ხანგრძლივი ტრავმის შემდეგ, სათადარიგოთა სკამზე მოხვედრისას ან მაშინ, როცა მოლოდინები იმდენად იზრდება, რომ საკუთარი შესაძლებლობების გამოყენება უჭირს. თუმცა ასე ყოველთვის არ ყოფილა. საუკუნეზე მეტი ხნის წინ სპორტსმენთა ფსიქოლოგიური თავისებურებები უმეტესად ლაბორატორიაში შესასწავლ საკითხებად მიაჩნდათ; მოედანზე ამ ცოდნის გამოყენება გაცილებით გვიან დაიწყო (Kornspan, 2012).
სპორტის ფსიქოლოგიის ისტორია მხოლოდ თარიღებისა და ცნობილი მეცნიერების ისტორია არ არის. ეს არის ამბავი, როგორ შეიცვალა დამოკიდებულება სპორტულ შედეგზე: მწვრთნელებს თანდათან უფრო ნათლად ესმოდათ, რომ ტექნიკა, ფიზიკური მომზადება და ტაქტიკა ყოველთვის საკმარისი არ არის. ყურადღების გაფანტვა, შეცდომის შიში, მეტოქესთან დაპირისპირება, საკუთარი როლის დაკარგვა და გუნდში ურთიერთობა ხშირად სწორედ იმ მომენტში იჩენს თავს, როცა სპორტსმენს საკუთარი შესაძლებლობების მაქსიმალურად გამოყენება სჭირდება.
ამ სტატიაში მოვლენები ქრონოლოგიურად არის დალაგებული. ცალკე განხილულია დარგის სამეცნიერო საფუძვლები, საერთაშორისო ორგანიზაციების ჩამოყალიბება და ისეთი გუნდების გამოცდილება, რომლებმაც ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერას პროფესიულ მომზადებაში ადგილი დაუთმეს. მნიშვნელოვანია ერთი საზღვრის დაცვაც: თუ ჩემპიონ გუნდთან ფსიქოლოგი მუშაობდა, ეს თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ გუნდის გამარჯვება მხოლოდ მისი დამსახურებაა. კონკრეტული მაგალითები გვეხმარება გავიგოთ, როგორ გამოიყენებოდა ფსიქოლოგია, მაგრამ წარმატების მიზეზებზე დასკვნის გამოსატანად უფრო ძლიერი მტკიცებულებებია საჭირო.
1898 წელი — როცა ველომრბოლელებზე დაკვირვებამ ახალი კითხვა გააჩინა
სპორტის ფსიქოლოგიის ერთ-ერთ საწყის წერტილად 1898 წელი მიიჩნევა. ამერიკელმა ფსიქოლოგმა ნორმან ტრიპლეტმა შეისწავლა, როგორ იცვლებოდა ადამიანის მოქმედება სხვების თანდასწრებით და შეჯიბრების პირობებში. მისი ყურადღება მიიპყრო ველომრბოლელთა შედეგებმა: ზოგიერთ შემთხვევაში სპორტსმენები მეტოქესთან ერთად უკეთ ასრულებდნენ დავალებას, ვიდრე მარტო. ტრიპლეტი ცდილობდა გაერკვია, რა როლს თამაშობდა კონკურენცია და სოციალური გარემო შედეგის მიღწევაში (Joyce & Baker, 2008).
დღეს მსგავსი საკითხი შეიძლება ჩვეულებრივად ჟღერდეს. მაშინ კი მნიშვნელოვანი იყო თვითონ კვლევის მიდგომა: სპორტული შედეგის უკან მკვლევარმა მხოლოდ კუნთების ძალა და ფიზიკური გამძლეობა კი არ დაინახა, არამედ ისეთი ფაქტორებიც, რომელთა შესწავლა ფსიქოლოგიური მეთოდებით შეიძლებოდა. ამ ნაშრომით სპორტის ფსიქოლოგია დამოუკიდებელ პროფესიად არ ჩამოყალიბებულა, მაგრამ გაჩნდა ერთ-ერთი ადრეული მაგალითი იმისა, როგორ შეიძლება სპორტი ფსიქოლოგიური კვლევის საგანი გახდეს.
აქვე საჭიროა დაზუსტება: სხვების თანდასწრება შედეგს ყოველთვის არ აუმჯობესებს. მოგვიანებით ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ გარემოს გავლენა დამოკიდებულია ამოცანის სირთულეზე, შესრულების გამოცდილებასა და სხვა პირობებზე. ტრიპლეტის ისტორიული მნიშვნელობა, პირველ რიგში, სწორედ საკითხის მეცნიერულად დასმას უკავშირდება.
1913 წელი — ლოზანაში სპორტის ფსიქოლოგიაზე უკვე საერთაშორისო დონეზე მსჯელობდნენ
1898 წლის კვლევიდან თხუთმეტი წლის შემდეგ სპორტთან დაკავშირებული ფსიქოლოგიური საკითხები ოლიმპიური მოძრაობის ყურადღების ცენტრშიც მოექცა. 1913 წელს ლოზანაში გამართული მეხუთე ოლიმპიური კონგრესის ერთ-ერთი მთავარი თემა იყო სპორტის ფსიქოლოგია და ფიზიოლოგია. დაახლოებით ასი მონაწილე მსჯელობდა, როგორ მოქმედებდა სპორტი ადამიანზე, რა მნიშვნელობა ჰქონდა შეჯიბრებასა და რეკორდისკენ სწრაფვას და რა ადგილი ეკავა გუნდურ ურთიერთობას. საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის ისტორიული ცნობებით, მოგვიანებით პიერ დე კუბერტენი ამ შეხვედრას სპორტის ფსიქოლოგიის დაბადების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მომენტად იხსენებდა (International Olympic Committee [IOC], n.d.).
ლოზანის კონგრესზე სპორტის ფსიქოლოგია ჯერ კიდევ ჩამოყალიბებული პრაქტიკული სპეციალობა არ იყო. ბევრი საკითხი სამეცნიერო მტკიცებულებების სიმცირის გამო ღიად დარჩა. მიუხედავად ამისა, კონგრესმა ცხადყო, რომ სპორტსმენზე საუბრისას მხოლოდ სხეულისა და მოძრაობის შეფასება საკმარისი აღარ იყო. დაიწყო მსჯელობა მოტივაციაზე, შეჯიბრების მნიშვნელობასა და გუნდის ფსიქოლოგიურ ცხოვრებაზე.
1920-იანი წლები — სპეციალიზებული ლაბორატორიების გამოჩენა
1920-იან წლებში დარგის განვითარება რამდენიმე ქვეყანაში პარალელურად მიმდინარეობდა. გერმანიაში რობერტ ვერნერ შულტე სპორტში ფსიქოლოგიური შეფასების შესაძლებლობებს იკვლევდა; საბჭოთა კავშირში პიოტრ რუდიკი ყურადღებას აქცევდა მოძრაობას, რეაქციის სისწრაფესა და სპორტულ მოქმედებასთან დაკავშირებულ პროცესებს. ამავე პერიოდში სპორტის ფსიქოლოგიის საკითხები იაპონიაშიც მუშავდებოდა. განსხვავებული ქვეყნები სხვადასხვა მეთოდს იყენებდნენ, მაგრამ საერთო იყო მცდელობა, სპორტული ქცევა დაკვირვებითა და გაზომვით შეესწავლათ (Kornspan, 2012).
ამ პერიოდის ყველაზე ცნობილ ფიგურად ამერიკელი კოულმენ გრიფითი იქცა. 1925 წელს ილინოისის უნივერსიტეტში მან სპორტის კვლევის ლაბორატორია დააარსა. მისთვის საინტერესო იყო არა მხოლოდ ის, როგორ რეაგირებს სპორტსმენი კონკრეტულ გამღიზიანებელზე, არამედ ისიც, როგორ შეიძლება მიღებული ცოდნა მწვრთნელმა პრაქტიკაში გამოიყენოს. გრიფითის ლაბორატორიაში სხვადასხვა სახის დაკვირვება, რეაქციის დროის გაზომვა და სათამაშო მოქმედებების ანალიზი მიმდინარეობდა (Joyce & Baker, 2008).
გრიფითმა 1926 წელს გამოსცა The Psychology of Coaching, ხოლო 1928 წელს — Psychology and Athletics. ამ ნაშრომებით იგი ცდილობდა ფსიქოლოგიის კვლევითი შედეგები მწვრთნელისთვის გასაგებ ამოცანებად გადაექცია: როგორ უნდა ასწავლოს, როგორ უნდა დაამყაროს ურთიერთობა სპორტსმენთან და რა შეიძლება შეცვალოს მომზადების პროცესში. თუმცა ამ დროს მისი საქმიანობა უფრო ექსპერიმენტულ კვლევასა და მწვრთნელთა განათლებას უკავშირდებოდა, ვიდრე თანამედროვე გაგებით ინდივიდუალურ კონსულტირებას (Kornspan, 2012).
1930-იანი წლები — პირველი სერიოზული შეჯახება პროფესიულ სპორტთან
გრიფითის ლაბორატორიის ისტორიამ აჩვენა, რომ ახალი დარგის დამკვიდრებას მხოლოდ მეცნიერული ინტერესი არ ჰყოფნიდა. 1930-იანი წლების დასაწყისში ილინოისის უნივერსიტეტში მისი ლაბორატორია დაიხურა. ამის შემდეგ გრიფითს პროფესიულ სპორტში მუშაობის შესაძლებლობა მიეცა: 1937 წლის მიწურულს „ჩიკაგო კაბსის“ მფლობელმა ფილიპ რიგლიმ იგი კლუბში მიიწვია, 1938 წელს კი გრიფითი გუნდის მუშაობაში უკვე უშუალოდ იყო ჩართული (Green, 2012).
თანამედროვე თვალით ეს გადაწყვეტილება წინგადადგმულ ნაბიჯად ჩანს. სინამდვილეში ყველაფერი მარტივად არ განვითარებულა. გრიფითი ცდილობდა მოთამაშეთა მოქმედებების შესწავლას, მწვრთნელებისთვის რეკომენდაციების მიწოდებასა და გადაწყვეტილებების კვლევით საფუძველზე დამყარებას. მაგრამ გუნდის სამწვრთნელო შტაბის ნაწილი ამ მიდგომას უნდობლობით შეხვდა. პრობლემის არსი მხოლოდ მეთოდებს არ ეხებოდა: ფსიქოლოგი გუნდის იმ სივრცეში შევიდა, სადაც მანამდე ავტორიტეტი უმეტესად მწვრთნელს ეკუთვნოდა (Green, 2012).
ეს ისტორია მნიშვნელოვანი გაკვეთილია თანამედროვე პრაქტიკოსისთვისაც. სპორტში ფსიქოლოგის პროფესიული ცოდნა აუცილებელია, თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია მწვრთნელთან თანამშრომლობა, როლის მკაფიო განსაზღვრა და სპორტსმენების ნდობა. გრიფითის გამოცდილებამ აჩვენა, რომ მეცნიერულად საინტერესო იდეა პრაქტიკაში ყოველთვის ვერ დამკვიდრდება, თუ თავად გუნდი მის გამოყენებას არ არის მზად.
1950-იანი წლები — ფსიქოლოგი საფეხბურთო ნაკრებში: ბრაზილიის მაგალითი
1950 წელს ბრაზილიამ მსოფლიო ჩემპიონატის გადამწყვეტი შეხვედრა ურუგვაისთან წააგო. ეს მარცხი ქვეყანაში მძიმე ემოციურ გამოცდილებად იქცა. ოთხი წლის შემდეგ, 1954 წლის ჩემპიონატზეც ნაკრები ვერ მივიდა სასურველ შედეგამდე. სწორედ ამ ფონზე გაძლიერდა ინტერესი იმის მიმართ, შეიძლებოდა თუ არა ფეხბურთელების მომზადებაში ფსიქოლოგიური ცოდნის გამოყენება (Nassoori, 2022a).
ჟოაო კარვალიაესი ერთ-ერთი იყო მათ შორის, ვინც სამხრეთ ამერიკულ ფეხბურთში ფსიქოლოგიური მეთოდების დანერგვა სცადა. იგი თავდაპირველად მსაჯებისა და ფეხბურთელების შეფასების მიმართულებით მუშაობდა, 1957 წელს „სან-პაულუში“ მოღვაწეობდა, ხოლო 1958 წელს ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების მომზადებაში მონაწილეობდა. მისი სამუშაოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ფსიქოლოგიური ტესტები იყო. მაშინ მიაჩნდათ, რომ მსგავსი შეფასებით შეიძლებოდა წინასწარ განესაზღვრათ ფეხბურთელის ემოციური თავისებურებები და მზადყოფნა (Nassoori, 2022a).
მსოფლიო ჩემპიონატის წინ კარვალიაესმა 17 წლის პელეც შეაფასა. ტესტირების საფუძველზე მან მწვრთნელს ურჩია, ახალგაზრდა ფეხბურთელი არ გამოეყენებინა. შეფასება უარყოფითი აღმოჩნდა გარინჩას შემთხვევაშიც. მწვრთნელმა ვისენტე ფეოლამ ეს რეკომენდაციები არ გაითვალისწინა. პელემ შვედეთში გამართულ ჩემპიონატზე ექვსი გოლი გაიტანა, მათ შორის ორი ფინალში, ბრაზილია კი ისტორიაში პირველად გახდა მსოფლიო ჩემპიონი (FIFA, 2024; Nassoori, 2022a).
ერთი შეხედვით ამ ამბავს პარადოქსული დასასრული აქვს: გუნდი, რომლის მომზადებაშიც ფსიქოლოგი მონაწილეობდა, ჩემპიონი გახდა, მაგრამ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება მისი რეკომენდაციის საწინააღმდეგოდ მიიღეს. ამ ეპიზოდს არ უნდა მივაწეროთ არც მთელი წარმატება და არც ფსიქოლოგიის სრული მარცხი. უფრო ზუსტი დასკვნა ის არის, რომ ფსიქოლოგიური ტესტის შედეგი არ შეიძლება საბოლოო განაჩენად იქცეს სპორტსმენის შესაძლებლობების შესახებ. განსაკუთრებით ფრთხილად უნდა მოვეკიდოთ იმ მეთოდებს, რომელთა სანდოობა და პროგნოზული ღირებულება სათანადოდ დადასტურებული არ არის.
1965–1979 წლები — სპორტის ფსიქოლოგია საერთაშორისო სამეცნიერო დარგად ყალიბდება
1965 წელს რომში სპორტის ფსიქოლოგიის პირველი მსოფლიო კონგრესი გაიმართა. იტალიელი სპეციალისტის, ფერუჩო ანტონელის ინიციატივით შეკრებილ ღონისძიებას დაახლოებით 450 ადამიანი დაესწრო. სწორედ ამ კონგრესზე შეიქმნა სპორტის ფსიქოლოგიის საერთაშორისო საზოგადოება — International Society of Sport Psychology (ISSP). ამ მოვლენამ ერთმანეთთან დააკავშირა მეცნიერები, პედაგოგები და პრაქტიკოსები, რომლებიც მანამდე ხშირად სხვადასხვა ქვეყნისა თუ უნივერსიტეტის ფარგლებში მუშაობდნენ (ISSP, n.d.).
შემდეგი მნიშვნელოვანი ეტაპი 1967 წელს ჩრდილოეთ ამერიკის სპორტისა და ფიზიკური აქტივობის ფსიქოლოგიური კვლევის საზოგადოების — NASPSPA-ს — შექმნა იყო. 1968 წელს ვარნაში გამართულ ევროპულ კონგრესზე ევროპული ფედერაციის დაარსების იდეა წამოაყენეს, ხოლო 1969 წელს საფრანგეთის ქალაქ ვიტელში სპორტის ფსიქოლოგიის ევროპული ფედერაცია — FEPSAC — დაარსდა (FEPSAC, n.d.; Kornspan, 2012).
1970 წელს გამოვიდა International Journal of Sport Psychology-ის პირველი ნომერი. სპეციალიზებული სამეცნიერო ჟურნალის არსებობა იმას ნიშნავდა, რომ კვლევებს უკვე საკუთარი პროფესიული სივრცე ჰქონდა: შესაძლებელი გახდა შედეგების გამოქვეყნება, განსხვავებული მიდგომების შედარება და დარგის განვითარების შესახებ საერთაშორისო მსჯელობა. 1979 წლიდან კი გამოიცემოდა Journal of Sport Psychology, რომელსაც მოგვიანებით Journal of Sport and Exercise Psychology ეწოდა (Kornspan, 2012; ISSP, n.d.).
ამ წლებმა დარგს ორგანიზაციული საფუძველი შეუქმნა. თუმცა მნიშვნელოვანია განსხვავება: საერთაშორისო საზოგადოების ან სამეცნიერო ჟურნალის დაარსება ავტომატურად არ ნიშნავდა, რომ ყველა ეროვნულ ნაკრებს უკვე ფსიქოლოგი ჰყავდა. კვლევასა და ყოველდღიურ სპორტულ პრაქტიკას შორის მანძილი ჯერ კიდევ დიდი იყო.
1980-იანი წლები — მეცნიერებიდან პროფესიულ მომსახურებამდე
1980-იან წლებში სპორტის ფსიქოლოგიაში თანდათან ძლიერდებოდა შეკითხვა: რა ცოდნა და რა პრაქტიკული გამოცდილება უნდა ჰქონდეს სპეციალისტს, რომელიც სპორტსმენთან მუშაობას იწყებს? ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა, რადგან ფსიქოლოგიური დახმარება მწვრთნელთა და სპორტსმენთა ყოველდღიური საქმიანობის ნაწილად უფრო ხშირად იქცეოდა. გაიზარდა მოთხოვნა პროფესიულ ეთიკაზე, კომპეტენციების განსაზღვრასა და ხარისხის კონტროლზე.
1985 წელს დაარსდა გამოყენებითი სპორტის ფსიქოლოგიის ასოციაცია — Association for Applied Sport Psychology (AASP), რომელიც 1986 წელს იურიდიულად დარეგისტრირდა. 1989 წელს ასოციაციამ სერტიფიცირებისთვის საჭირო კრიტერიუმებიც დაამტკიცა. ეს უკვე მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო: პროფესიული საქმიანობის შეფასებისას ყურადღება მხოლოდ საკუთარ გამოცდილებას ან პირად ავტორიტეტს აღარ ექცეოდა; საჭირო გახდა მომზადებისა და პრაქტიკის განსაზღვრული მოთხოვნების დაკმაყოფილება (AASP, n.d.).
სწორედ ამ პერიოდში განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა კიდევ ერთი მიმართულება — ფსიქოლოგიური სამუშაოს ინტეგრირება კლუბის ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ისე რომ ის მხოლოდ კრიზისის დროს გამოყენებული დახმარება არ ყოფილიყო. ამის საინტერესო მაგალითი იტალიურ ფეხბურთში გამოჩნდა.
1986 წელი — „მილანის“ ფსიქოლოგიური ლაბორატორია: Mind Room
1986 წელს, როდესაც სილვიო ბერლუსკონიმ „მილანი“ შეიძინა, კლუბში ფსიქოლოგიური მომზადების სრულიად განსხვავებული ფორმა გაჩნდა. ბრუნო დემიკელისმა ხელმძღვანელობას შესთავაზა, რომ სპორტსმენებთან სამუშაოდ გამოყენებულიყო ფსიქოლოგიური და ფსიქოფიზიოლოგიური მეთოდები. წინადადება მიიღეს და „მილანელოს“ სავარჯიშო ბაზაზე მოეწყო სპეციალური სივრცე — Mind Room, ანუ „გონების ოთახი“ (Nassoori, 2022b).
ფეხბურთელებისთვის ეს ჩვეულებრივი სასაუბრო ოთახი არ ყოფილა. იქ ტარდებოდა სესიები, რომელთა დროსაც სპეციალისტები აკვირდებოდნენ სუნთქვას, სხეულის ფიზიოლოგიურ რეაქციებსა და დაძაბულობას. დემიკელისი ცდილობდა, მოთამაშეს უკეთ გაეგო საკუთარი მდგომარეობა, დაემუშავებინა მარცხთან დაკავშირებული ემოციები და ფსიქოლოგიური მზადყოფნა ვარჯიშის ნაწილად ექცია. იმ ეპოქისთვის ასეთი სტრუქტურის შექმნა პროფესიულ კლუბში უჩვეულო იყო (Nassoori, 2022b).
ამ მიდგომას მხარდაჭერა გამოუცხადეს „მილანის“ მწვრთნელებმაც, მათ შორის არიგო საკიმ. შემდეგი ორი ათწლეულის განმავლობაში კლუბმა არაერთი ტიტული მოიპოვა, მათ შორის ევროპის ყველაზე მნიშვნელოვანი საკლუბო შეჯიბრების გამარჯვებებიც. მაგრამ აქ ერთი მნიშვნელოვანი დაზუსტებაა საჭირო: ტიტულების რაოდენობა თავისთავად არ ამტკიცებს ლაბორატორიის ცალკეულ მეთოდთა ეფექტიანობას. „მილანის“ მაგალითის მთავარი ისტორიული ღირებულება ის არის, რომ კლუბში ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა ინსტიტუციურად დამკვიდრდა, ხოლო სპეციალისტი სისტემური მომზადების ნაწილად იქცა (Nassoori, 2022b).
ამ გამოცდილებას მოგვიანებით „ჩელსიშიც“ მიუბრუნდნენ: 2009 წელს, კარლო ანჩელოტის ლონდონურ კლუბში გადასვლის შემდეგ, დემიკელისმა იქაც შექმნა მსგავსი სამუშაო გარემო. ამგვარად, ერთ კლუბში დაწყებულმა პრაქტიკამ სხვა საფეხბურთო ორგანიზაციებშიც გადაინაცვლა (Nassoori, 2022b).
2000 წელი — „ოლ ბლექსი“ და გუნდის ფსიქოლოგიური კულტურის შექმნა
ახალი საუკუნის დასაწყისში სპორტის ფსიქოლოგიის როლი მხოლოდ ინდივიდის მღელვარების მართვას აღარ უკავშირდებოდა. სულ უფრო მეტად ფასდებოდა გუნდის საერთო წესები, ლიდერობა, ურთიერთპასუხისმგებლობა და წნეხის პირობებში გადაწყვეტილებების მიღება. ახალი ზელანდიის რაგბის ეროვნული ნაკრები, „ოლ ბლექსი“, ამის თვალსაჩინო მაგალითად იქცა.
გილბერტ ენოკამ ნაკრებში მენტალური უნარების მწვრთნელის როლში მუშაობა 2000 წელს დაიწყო. მისი საქმიანობა უკავშირდებოდა მოთამაშეთა ფსიქოლოგიურ მომზადებას, ურთიერთობებსა და ლიდერობის საკითხებს. თანამშრომლობა ხანგრძლივ პროცესად ჩამოყალიბდა და მხოლოდ ცალკეული მატჩის წინ ჩატარებული საუბრებით არ შემოიფარგლებოდა (New Zealand Rugby, 2025).
2001 წელი — ბრიტანულ ველოსპორტში სპეციალისტის ჩართვა
2001 წლიდან დიდი ბრიტანეთის ველოსპორტის გუნდთან მუშაობა დაიწყო ფსიქიატრმა სტივ პიტერსმა. მისი საქმიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი იყო, სპორტსმენებს უკეთ გაეგოთ საკუთარი ემოციური რეაქციები და შეჯიბრების დროსაც შეენარჩუნებინათ გადაწყვეტილებების მიღების უნარი. პიტერსი სპორტსმენების საჭიროებებს ინდივიდუალურად განიხილავდა და მათ ერთ უნივერსალურ სქემას არ სთავაზობდა (British Cycling, 2012).
მნიშვნელოვანია მისი პროფესიული სტატუსის სწორად დასახელებაც: პიტერსი ფსიქიატრია, ანუ ექიმი, რომელსაც ფსიქიატრიაში აქვს სპეციალიზაცია. ეს არ არის სპორტის ფსიქოლოგისა და ფსიქიატრის პროფესიების გაიგივების საფუძველი. კონკრეტულ შემთხვევაში სპორტსმენების მენტალურ მომზადებას სამედიცინო განათლებისა და ფსიქოლოგიურ საკითხებზე მუშაობის გამოცდილების მქონე სპეციალისტი ეხმარებოდა.
2003 წელი — ინგლისის რაგბის მსოფლიო ჩემპიონობა და მომზადების მრავალმხრივი მიდგომა
2003 წელს ინგლისის რაგბის ნაკრებმა მსოფლიო ჩემპიონატი მოიგო. გუნდის მთავარმა მწვრთნელმა კლაივ ვუდვორდმა მომზადებაში სხვადასხვა დარგის სპეციალისტი ჩართო. იმ პერიოდის ცნობებში სამწვრთნელო და დამხმარე ჯგუფის წევრებს შორის ფსიქოლოგიც არის დასახელებული; ასევე მუშაობდნენ სპეციალისტები, რომლებიც ყურადღებას უთმობდნენ დარტყმის ტექნიკასა და მენტალურ მზადყოფნას (The Independent, 2003).
ამ პერიოდის ერთ-ერთი ცნობილი ისტორია ჯონი უილკინსონისა და დეივ ოლრედის თანამშრომლობაა. ოლრედი მხოლოდ დარტყმის ტექნიკის მწვრთნელი არ იყო: მუშაობდა თამაშის წინ მომზადებაზე, შესრულების განმეორებადობაზე და შეცდომის შემდეგ ყურადღების დაბრუნებაზე. უილკინსონი მოგვიანებით აღნიშნავდა, რომ ოლრედმა მისი შესაძლებლობების აღქმა და ვარჯიშისადმი დამოკიდებულება მნიშვნელოვნად შეცვალა (Rugby World, 2012).
ინგლისის ნაკრების შემთხვევა კარგად აჩვენებს, რომ „ფსიქოლოგიური მომზადება“ ყოველთვის მხოლოდ ერთ სპეციალისტთან დახურულ კარს მიღმა საუბარს არ ნიშნავს. მაღალი დონის სპორტში ის შეიძლება გამოვლინდეს ვარჯიშის წესში, მწვრთნელის უკუკავშირში, განმეორებითი მოქმედების ორგანიზებასა და მოთამაშის საკუთარ თავთან ურთიერთობაშიც. ამავე დროს, საჭიროა მკაფიო განსხვავება: მენტალური უნარების მწვრთნელის საქმიანობა ავტომატურად არ ნიშნავს კლინიკური ფსიქოლოგის ან ფსიქოთერაპევტის მომსახურებას.
2008 წელი — ბრიტანული ველოსპორტის შედეგები და ემოციური თვითმართვა
პეკინის 2008 წლის ოლიმპიურ თამაშებზე ბრიტანულმა ველოსპორტმა დიდი წარმატება მოიპოვა. ამავე პერიოდში სტივ პიტერსი აგრძელებდა სპორტსმენებთან მუშაობას. მისი სახელი უკავშირდებოდა კრის ჰოისა და ვიქტორია პენდლტონის მსგავს ჩემპიონებთან თანამშრომლობას. პიტერსის მიდგომაში ცენტრალური იყო საკუთარი ემოციური რეაქციების გაცნობიერება და ისეთი ჩვევების გამომუშავება, რომლებიც შეჯიბრების მომენტში სპორტსმენს მოქმედებაში ეხმარებოდა (British Cycling, 2012, 2014).
ბრიტანეთის ველოსპორტის ფედერაციისთვის მენტალური მომზადება უფრო ფართო სისტემის ნაწილი იყო, სადაც ერთმანეთს ერწყმოდა მწვრთნელის საქმიანობა, ფიზიკური მზადყოფნა, ტექნიკური პროგრესი და სპორტსმენის ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა. გუნდური წარმატების შეფასებისას ამ კომპონენტების ერთმანეთისგან ხელოვნურად გამიჯვნა არასწორი იქნებოდა.
2010–2011 წლები — „ოლ ბლექსის“ ლიდერობის მოდელი და პირველი ჩემპიონობა
2010 წელს „ოლ ბლექსში“ შეიქმნა მენტალური ანალიზისა და ლიდერობის ჯგუფი, რომელიც სხვადასხვა სპორტის გამოცდილებასა და ფსიქოლოგიურ ცოდნას აერთიანებდა. მისი არსებობა მიუთითებდა, რომ გუნდის მენტალურ მომზადებაზე ცალკეული ვარჯიშის ფარგლებს გარეთაც ფიქრობდნენ (New Zealand Rugby, 2025).
2011 წელს ახალმა ზელანდიამ რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატი მოიგო. გილბერტ ენოკას მონაწილეობა და გუნდის მრავალწლიანი ფსიქოლოგიური სამუშაო ამ წარმატების საერთო კონტექსტის ნაწილია, მაგრამ გამარჯვება მხოლოდ ერთ სპეციალისტს არ უნდა მივაწეროთ. ნაკრების მაგალითი იმითაა საინტერესო, რომ მენტალური უნარებისა და ლიდერობის განვითარება სისტემური სამუშაოს ნაწილი გახდა.
2012 წელი — ლონდონის ოლიმპიადა და ბრიტანული მოდელის გაგრძელება
2012 წელს ბრიტანელმა ველომრბოლელებმა ლონდონის ოლიმპიურ თამაშებზეც მაღალი შედეგები აჩვენეს. იმავე წელს British Cycling-მა სტივ პიტერსის საქმიანობის შესახებ ვრცელი ინტერვიუ გამოაქვეყნა, სადაც მის მიერ გამოყენებული მიდგომები სპორტსმენთა პირად საჭიროებებთან და ემოციურ თვითმართვასთან იყო დაკავშირებული (British Cycling, 2012).
სპორტსმენებისთვის სასარგებლო იყო არა უბრალოდ ბრძანება — „ნუ ინერვიულებ“, არამედ იმის გარკვევა, როდის ირთვება არასასურველი ფიქრი, როგორ მოქმედებს ის გადაწყვეტილებაზე და რა ქცევა ეხმარება ყურადღების დაბრუნებაში. ბრიტანული გუნდის შემთხვევა გვაჩვენებს, როგორ შეიძლება მენტალური მომზადება განმეორებადი უნარების სწავლას დაემსგავსოს.
2014 წელი — გერმანიის საფეხბურთო ნაკრები და ფსიქოლოგის გრძელვადიანი თანამშრომლობა
2014 წელს გერმანიის ფეხბურთის ნაკრები მსოფლიო ჩემპიონი გახდა. ამ წარმატებასთან დაკავშირებულ სპეციალისტთა შორის იყო ჰანს-დიტერ ჰერმანიც, რომელიც ეროვნულ გუნდს 2004 წლიდან ემსახურებოდა. მნიშვნელოვანია, რომ მისი საქმიანობა ერთი ჩემპიონატის წინ დაწყებული „მოტივაციური პროგრამა“ არ ყოფილა. იგი გუნდის წევრებთან და მწვრთნელებთან წლობით თანამშრომლობდა და სხვადასხვა თაობის მოთამაშეების გამოცდილებას იცნობდა (Deutscher Fußball-Bund [DFB], 2024a, 2024b).
ჰერმანის მონათხრობით, დასაწყისში სპორტსმენებსა და მწვრთნელებს ფსიქოლოგის როლის განმარტებაც სჭირდებოდათ. თანდათან უფრო გასაგები ხდებოდა, რატომ იყო მნიშვნელოვანი სტრესის მართვა, მატჩებს შორის აღდგენა, პირადი პრობლემების შემთხვევაში დახმარების მიღება და გუნდის შიგნით ნდობის შენარჩუნება. სწორედ ნდობა ქმნიდა საფუძველს, რომ მოთამაშეს სპეციალისტთან შეხვედრა სისუსტის ნიშნად არ მიეჩნია (DFB, 2024b).
2014 წლის მსოფლიო ჩემპიონობა მრავალწლიანი საფეხბურთო პროექტის შედეგი იყო. ჰერმანის მონაწილეობის ისტორია ამ წარმატების ერთ-ერთ შემადგენელ ელემენტს ასახავს, მაგრამ არა ერთადერთ მიზეზს. მისი გამოცდილებიდან განსაკუთრებით გამოსადეგია სხვა პრინციპი: ფსიქოლოგი გუნდისთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს რთულ დროსაც, თუმცა წარმატებულ მომენტებში საკუთარი როლის გადაჭარბებული წარმოჩენა საჭირო არ არის.
2015 წელი — „ოლ ბლექსის“ მეორე ტიტული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის გაგრძელება
2015 წელს ახალმა ზელანდიამ მსოფლიო ჩემპიონატის ტიტული კიდევ ერთხელ მოიპოვა. ამ დროს გუნდთან გილბერტ ენოკას თანამშრომლობა უკვე თხუთმეტ წელს ითვლიდა. განმეორებითი წარმატება თვითონ ფსიქოლოგიური მეთოდების ეფექტიანობის ექსპერიმენტული მტკიცებულება არ არის, თუმცა ისტორიული თვალსაზრისით კარგად აჩვენებს, რომ წარმატებულ გუნდში მენტალურ მომზადებას შეიძლება ხანგრძლივი, თანმიმდევრული ადგილი ჰქონდეს (New Zealand Rugby, 2025).
ამავე წელს ბრიტანეთის ველოსპორტის ფედერაციამ მთავარი ფსიქოლოგის პოზიციაზე რუთ ანდერსონის დანიშვნის შესახებ განაცხადა. ეს კიდევ ერთი ნიშანია იმისა, რომ სპორტის ფსიქოლოგიური მომსახურება სხვადასხვა ინდივიდის მუშაობაზე ნაკლებად და ორგანიზაციულ სისტემაზე მეტად იყო დამოკიდებული (British Cycling, 2015).
2019 წელი — ინგლისის კრიკეტის ნაკრები და ფინალის წინ მარცხის შიში
2019 წელს ინგლისის კაცთა კრიკეტის ნაკრებმა მსოფლიო ჩემპიონატი პირველად მოიგო. ტურნირის ფინალის წინ ერთ-ერთ მოთამაშეს, ჯოს ბატლერს, ძალიან ძლიერი ემოციური წნეხი ჰქონდა. მანამდე რამდენიმე გადამწყვეტი მატჩი ჰქონდა წაგებული და ფიქრობდა, რა მოხდებოდა, თუ იგივე გამოცდილება კიდევ ერთხელ განმეორდებოდა. ბატლერმა ამ განცდებზე გუნდის ფსიქოლოგ დევიდ იანგთან ისაუბრა (International Cricket Council [ICC], 2019).
იანგთან საუბარი სპორტსმენისთვის იმაზე დაფიქრებას შეეხებოდა, რისი მართვა შეეძლო თავად. ფინალის შედეგი, მეტოქის მოქმედება და გარე შეფასებები სრულად მის კონტროლს არ ექვემდებარებოდა; საკუთარი ყურადღება, დავალებაზე დაბრუნება და თამაშის შესრულებისთვის საჭირო ჩვევები კი მის ხელში იყო. ICC-ის მიერ გამოქვეყნებულ მონათხრობში ბატლერი სწორედ ამ განსხვავებას უსვამს ხაზს (ICC, 2019).
ფინალში ბატლერმა 59 ქულა მოაგროვა და მონაწილეობა მიიღო გადამწყვეტ ეპიზოდში, რომელმაც ინგლისის გამარჯვება დაადასტურა. ამ ისტორიის სიძლიერე მხოლოდ ჩემპიონობით არ განისაზღვრება. აქ გვაქვს თავად სპორტსმენის საჯარო მონათხრობი, რომელიც გვაჩვენებს, კონკრეტულად რაში დაეხმარა ფსიქოლოგთან საუბარი: მარცხის შესაძლო შედეგებზე ფიქრიდან ყურადღების გადატანაში იმ მოქმედებებზე, რომელთა შესრულებაც მას შეეძლო (ICC, 2019).
2023 წელი — „მანჩესტერ სიტი“ და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა თანამედროვე კლუბში
2023 წელს „მანჩესტერ სიტიმ“ ერთ სეზონში სამი მნიშვნელოვანი ტიტული მოიპოვა: ინგლისის პრემიერლიგა, ინგლისის ასოციაციის თასი და უეფას ჩემპიონთა ლიგა. ბოლო მათგანი კლუბმა 10 ივნისს, მილანის „ინტერთან“ გამარჯვებით მოიგო (UEFA, 2023). ამ წარმატებული პერიოდის პროფესიულ გარემოში მუშაობდა დევიდ იანგი, რომელიც მანამდე ინგლისის კრიკეტის ნაკრებსაც ეხმარებოდა. კრიკეტის საერთაშორისო საბჭოს ცნობით, იგი „სიტის“ ფსიქოლოგად მუშაობდა და 2024 წელს ინგლისის ნაკრებს დროებით დაუბრუნდა (ICC, 2024).
„მანჩესტერ სიტის“ შემთხვევა მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ თანამედროვე კლუბში ფსიქოლოგის მუშაობა შეიძლება ეხებოდეს არა მხოლოდ უშუალოდ მატჩის წინ მღელვარებას, არამედ დატვირთვისა და დასვენების თანაფარდობას, როლის ცვლილებას, მოულოდნელ ვითარებებთან გამკლავებას და მწვრთნელთან კომუნიკაციას. ფეხბურთელის პროფესიული ცხოვრება მხოლოდ მოედნის ოთხმოცდაათი წუთისგან არ შედგება, ამიტომ მისი ფსიქოლოგიური მხარდაჭერაც უფრო ფართო ამოცანებს მოიცავს.
სხვა მაგალითების მსგავსად, აქაც საჭიროა მიზეზშედეგობრივი კავშირის ფრთხილი შეფასება. ის, რომ ჩემპიონ გუნდში ფსიქოლოგი მუშაობდა, არ ნიშნავს, რომ ჩემპიონთა ლიგა ფსიქოლოგიურმა მუშაობამ მოაგებინა. კლუბის წარმატება მოთამაშეთა ოსტატობის, ტაქტიკის, ფიზიკური მომზადების, სამწვრთნელო გადაწყვეტილებებისა და მრავალ სხვა გარემოების ერთობლიობაა. ფსიქოლოგს ამ სისტემაში თავისი პროფესიული ადგილი აქვს (ICC, 2024; UEFA, 2023).
რა შეიცვალა XXI საუკუნეში — შედეგის მიღმა სპორტსმენის კეთილდღეობაც
დარგის ადრეულ ეტაპზე კითხვები ხშირად დაკავშირებული იყო რეაქციის სისწრაფესთან, კონცენტრაციასთან და შეჯიბრების შედეგთან. თანამედროვე სპორტის ფსიქოლოგიაში ეს თემები ისევ მნიშვნელოვანია, მაგრამ ყურადღების არეალი გაფართოვდა. დღეს სპეციალისტს შეიძლება უწევდეს სპორტსმენთან მუშაობა მძიმე ტრავმის შემდეგ დაბრუნებაზე, თვითშეფასებაზე, მწვრთნელთან დაძაბულ ურთიერთობაზე, ხანგრძლივ გადაღლაზე ან კარიერის დასრულების შემდგომ ცვლილებებზე.
ფსიქოლოგიური დახმარება არც ყველა სპორტსმენისთვის ერთნაირია. ერთს გამოსდის ყურადღების მართვის ვარჯიში, მეორეს სჭირდება სამუშაო შიშთან და თვითკრიტიკასთან, მესამისთვის კი პირველ რიგში მნიშვნელოვანია უსაფრთხო ურთიერთობა სპეციალისტთან. ასევე განსხვავდება სპორტული შედეგის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული მენტალური უნარების სწავლება და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის კლინიკური შეფასება თუ მკურნალობა. საჭიროების შემთხვევაში სპორტსმენს შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიონალთან მიმართვა სჭირდება.
კვლევებშიც მეტი სიფრთხილეა შესამჩნევი. რეინებოსა და თანაავტორების (Reinebo et al., 2024) სისტემურმა მიმოხილვამ შეაჯამა ფსიქოლოგიური ინტერვენციების გავლენის შესახებ არსებული კვლევები. ზოგიერთ ანალიზში გამოვლინდა დადებითი შედეგები, მაგრამ მეთოდოლოგიურად უფრო მკაცრი კვლევების შეფასებამ მტკიცებულებების სისუსტე და არაერთგვაროვნება აჩვენა. ამიტომ კონკრეტული მეთოდის სასარგებლო გავლენა ავტომატურად არ უნდა განზოგადდეს ყველა სპორტსმენზე, ყველა სპორტის სახეობასა და ყველა სიტუაციაზე.
პრაქტიკაში ეს არ ნიშნავს, რომ ფსიქოლოგიური მომზადება უსარგებლოა. ეს ნიშნავს, რომ მეთოდი უნდა შეირჩეს სპორტსმენის მიზნისა და საჭიროების მიხედვით; მკაფიოდ განისაზღვროს, რა ცვლილებაა მოსალოდნელი; და შემდგომ შეფასდეს, რეალურად რა შეიცვალა. თანამედროვე პროფესიული მიდგომა დაპირებაზე კი არა, პასუხისმგებლობაზე, თანამშრომლობასა და შედეგების შეფასებაზე დგას.
რა გვასწავლის სპორტის ფსიქოლოგიის ისტორია?
თუ ამ ისტორიას დასაწყისიდან დღემდე გავყვებით, რამდენიმე მკაფიო ცვლილებას დავინახავთ. 1898 წელს მკვლევარი ცდილობდა აეხსნა, რატომ იცვლება ველომრბოლელის შედეგი შეჯიბრების პირობებში. 1920-იან წლებში სპეციალიზებულ ლაბორატორიებში სპორტული მოქმედებების გაზომვა დაიწყეს. 1938 წელს პროფესიულ ბეისბოლში მომუშავე ფსიქოლოგმა მწვრთნელებთან თანამშრომლობის სირთულე გამოავლინა. 1958 წელს ბრაზილიის ნაკრების მაგალითმა ფსიქოლოგიური ტესტების შესაძლებლობებთან ერთად მათი შეზღუდვებიც წარმოაჩინა.
1960–1970-იან წლებში დარგს საერთაშორისო ორგანიზაციები და სამეცნიერო გამოცემები გაუჩნდა. 1980-იან წლებში პროფესიული მომზადებისა და სერტიფიცირების მოთხოვნებზე მსჯელობა გაძლიერდა. „მილანის“ Mind Room-მა აჩვენა, რომ კლუბში ფსიქოლოგს მუდმივი სამუშაო სივრცე შეიძლება ჰქონოდა. შემდეგი ათწლეულების მაგალითებმა კი დაგვანახა, რომ ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა გუნდურ კულტურას, მწვრთნელის კომუნიკაციას, ემოციურ თვითმართვასა და სპორტსმენის კეთილდღეობასაც შეიძლება მოიცავდეს.
ყველაზე მნიშვნელოვანი გაკვეთილი, ალბათ, ისაა, რომ სპორტის ფსიქოლოგიის ღირებულება ცალკეული გამარჯვებით არ უნდა გავზომოთ. მისი ამოცანაა დაეხმაროს ადამიანს, უკეთ გამოიყენოს თავისი შესაძლებლობები, გაუმკლავდეს წნეხს და სპორტული კარიერის განმავლობაში შეინარჩუნოს ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა. როდესაც ეს სამუშაო სამეცნიერო ცოდნას, პროფესიულ ეთიკასა და გუნდის რეალურ საჭიროებებს ეყრდნობა, სპორტის ფსიქოლოგია მომზადების სრულფასოვან ნაწილად იქცევა.
გამოყენებული ლიტერატურა
Association for Applied Sport Psychology. (n.d.). Our history. https://appliedsportpsych.org/about/our-history/
British Cycling. (2012). Managing the chimp: Interview with Great Britain cycling team psychiatrist Steve Peters. https://www.britishcycling.org.uk/gbcyclingteam/article/gbr20120301-gb-cyclingteam-news-Managing-the-chimp—Interview–Great-Britain-Cycling-Team-Psychiatrist-Steve-Peters-0
British Cycling. (2014). British Cycling announces Chimp Management for Sports Coaches workshops. https://www.britishcycling.org.uk/coaching/article/coa20140415-British-Cycling-announces-Chimp-Management-for-Sports-Coaches-workshops-0
British Cycling. (2015). British Cycling appoints lead psychologist for the Great Britain Cycling Team. https://www.britishcycling.org.uk/gbcyclingteam/article/20150529-gb-cyclingteam-news-British-Cycling-appoints-lead-psychologist–for-the-Great-Britain-Cycling-Team-0
Deutscher Fußball-Bund. (2024a, September 2). Veränderungen im Team hinter dem Team. https://www.dfb.de/news/detail/veraenderungen-im-team-hinter-dem-team-264040
Deutscher Fußball-Bund. (2024b, November 12). Hermann: “Du musst ansprechbar sein, wenn es brennt”. https://www.dfb.de/news/hermann-du-musst-ansprechbar-sein-wenn-es-brennt
European Federation of Sport Psychology. (n.d.). History. https://fepsac.com/history/
FIFA. (2024, April 8). Os recordes do jovem Rei Pelé em 1958. https://www.fifa.com/pt/tournaments/mens/worldcup/articles/pele-brasil-recorde-gol-mais-jovem-copa-do-mundo
Green, C. D. (2012, April). “America’s first sport psychologist”. Monitor on Psychology, 43(4). https://www.apa.org/monitor/2012/04/sport
International Cricket Council. (2019, July 22). “If we’d lost, I didn’t know how I’d play cricket again” – Buttler on fear before CWC19 final. https://www.icc-cricket.com/tournaments/cricketworldcup/news/if-wed-lost-i-didnt-know-how-id-play-cricket-again-buttler-on-fear-before-cwc19-final
International Cricket Council. (2024, May 23). England rope in Manchester City psychologist for men’s T20 World Cup campaign. https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/england-rope-in-manchester-city-psychologist-for-men-s-t20-world-cup-campaign
International Olympic Committee. (n.d.). V Olympic Congress – Lausanne 1913. https://www.olympics.com/ioc/lausanne-1913-olympic-congress
International Society of Sport Psychology. (n.d.). History. https://issponline.org/about/history/
Joyce, N., & Baker, D. B. (2008, July/August). Time capsule: The early days of sport psychology. Monitor on Psychology, 39(7), 28. https://www.apa.org/monitor/2008/07-08/sport-psych
Kornspan, A. S. (2012). History of sport and performance psychology. In S. M. Murphy (Ed.), The Oxford handbook of sport and performance psychology (pp. 3–23). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199731763.013.0001
Nassoori, J. (2022a, March 29). João Carvalhaes: Football’s psychology pioneer and his role in 1958 World Cup win. BBC Sport. https://www.bbc.co.uk/sport/football/60794962
Nassoori, J. (2022b, May 10). AC Milan’s “Mind Room”: The story behind an innovative psychology lab. BBC Sport. https://www.bbc.co.uk/sport/football/61245521
New Zealand Rugby. (2025). All Blacks 500: A milestone measured in moments and stats. https://www.allblacks.com/news/all-blacks-500-a-milestone-measured-in-moments-and-stats
Reinebo, G., Alfonsson, S., Jansson-Fröjmark, M., Rozental, A., & Lundgren, T. (2024). Effects of psychological interventions to enhance athletic performance: A systematic review and meta-analysis. Sports Medicine, 54(2), 347–373. https://doi.org/10.1007/s40279-023-01931-z
Rugby World. (2012). Jonny Wilkinson on his best coaches. https://www.rugbyworld.com/countries/england-countries/jonny-wilkinson-on-his-best-coaches-21152
The Independent. (2003). More prepared than even Baden Powell. https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/more-prepared-than-even-baden-powell-89968.html
UEFA. (2023, June 10). Man City win Champions League: Rodri goal secures victory against Inter and completes treble. https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0282-1839b24603ef-36e94e63621d-1000–man-city-win-champions-league-rodri-goal-secures-victory-aga/